Yetersiz Destekler Çiftçilerin Banka Borçlarını Artırıyor

CHP Bursa Milletvekili Orhan SARIBAL, 2023 yılında yapılacak olan tarımsal destekleme ödemelerine ilişkin raporunu açıkladı

2023 yılında bütçeden tarıma 63, faize ise 646 milyar TL ödendi. Tarımsal destekleme ödemeleri bütçenin sadece yüzde 1’ini, faiz giderleri ise yüzde 9,8’ini oluşturuyor Tarımsal üretimde diğer sektörlerden farklı olarak doğal koşullara bağımlılık düzeyi yüksek olup; üretim mevsimlik faktörlere göre değişiklik göstermekte ve belirsizlikler artmaktadır. Bu nedenle ülkemiz insanlarını doyuran çiftçilerimizin desteklenmesi zorunludur; çünkü çiftçiler hem tohum, gübre, ilaç ve mazot gibi girdileri satın alırken hem de ürünlerini satarken piyasa şartları nedeniyle binbir zorlukla karşılaşmaktadır. Tarımsal Destekleme Ödemeleri Kanunda Belirtilen Miktarın Çok Altında 2006 yılında kabul edilen Tarım Kanunu’nun 21. maddesi ile tarımsal desteklerin Gayrisafi Yurtiçi Hasıla (GSYH) içindeki payı en az yüzde 1 olarak belirlenmiş, ancak uygulamada bu miktar hiçbir zaman yüzde 0,6’yı (binde 6’yı) geçmemiş, son yıllarda ise yüzde 0,3’lere kadar geriletilmiştir. Yıllardır tarım desteklerini yüzde 1 olarak ödediğini iddia eden iktidar, geçen hafta açıklanan 2024 Yılı Bütçe Gerekçesinde 2023 yılında tarımsal destekleme ödemelerinin GSYH içindeki payı yüzde 0,2 olarak göstermiştir (Tablo 1). İktidarın Çiftçilere 534 Milyar TL Borcu Bulunuyor 2007-2023 yıllarını kapsayan 17 yıllık dönemde, desteklerin Tarım Kanunu’na göre GSYH’nin en az yüzde 1’i olması gereken miktarın verilmemesi nedeniyle iktidarın çiftçiye cari fiyatlarla 530 milyar TL borcu bulunmaktadır.   Destekler Geç Açıklanıyor, Geç Ödeniyor Tarımsal desteklerin üretim planlamasının önemli bir aracı olması gerekir. Ancak ülkemizde desteklerin üretimi nasıl yönlendirdiğine bakılmamakta; çiftçinin tarlasına tohumu ekmesinden önce açıklanması gereken destekler, hasattan sonra açıklanmakta ve gecikmeli olarak (bir sonraki yıl) ödenmektedir. Örneğin 2023 yılında üretilen tarım ürünlerine verilecek destekler birçok üründe hasat bittikten sonra açıklanmıştır. Bütçeden Tarıma 59, Faize İse 646 Milyar TL Geçen hafta açıklanan 2024 Yılı Bütçe Gerekçesinde yer alan verilere göre; 2023 yılında tarıma 63 milyar, faize ise 646 milyar TL ödenecektir (Tablo 1). Yani tarıma yapılacak nakit desteğin yaklaşık 10 katı rantiyeye faiz olarak ödenecektir. Yetersiz Destekler Çiftçilerin Banka Borçlarını Artırıyor Destekler giderek daha fazla başlık altında ödenerek, çiftçi daha fazla destekleniyor havası yaratılmaktadır. Desteklerin yetersiz kalması çiftçilerin banka borçlarını da artırmaktadır. Çiftçilerin kullandığı banka kredileri 2022 yılı Ağustos ayında 242 milyar TL iken bu yılın Ağustos ayında yüzde 104 oranında artarak 493 milyar TL’ye yükselmiştir. Gübre Desteği Sabit Tutuldu, Mazota En Fazla Yüzde 38,7 Artış 15 Eylül tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan 2023 Yılında Yapılacak Tarımsal Desteklemelere İlişkin Karar çiftçilerde tam bir hayal kırıklığı yarattı. Alan bazlı desteklerden gübre desteğinde artış yapılmadı. Oysa sadece 28 Mayıs seçimlerinden bu yana (4 ay içerisinde) türlerine göre gübre fiyatlarına yüzde 35-50 oranında zam geldi. Mazot desteğinde ise çeltik ve yem bitkilerinde herhangi bir artış olmazken, diğer ürünlere verilecek destekler yüzde 5,3-38,7 arasında artırıldı (Tablo 2). Buna karşılık seçimlerden sonra kur fiyatlarında yaşanan artışla birlikte mazot fiyatlarına gelen zamlar yüzde 100’ü aştı. Bitkisel üretim desteklerinde neler değişmedi? ✓ Fındık alan bazlı gelir desteği 2014 yılından bu yana (10 yıldır) dekara 170 TL olarak uygulanıyor. ✓ Küçük aile işletmesi desteği 2023 yılında da 2022’de olduğu gibi dekara 200 TL olarak ödenecek. ✓ Geleneksel zeytin bahçelerinin iyileştirilmesi desteği 2023 yılında da 2022’de olduğu gibi dekara 100 TL olarak ödenecek. ✓ Et ve süt maliyetini düşürmek için yem bitkisi ekilişini artırmak gerekiyor; ancak yem bitkisi destekleri 6 yıldır değiştirilmedi. ✓ Bu yıl dane mısır fiyatları dip yaptı, ama fark ödemesi desteği 7 yıldır 3 kuruş.   ✓ Aspir, çeltik, soya ve zeytinyağı fark ödemesi desteği 8 yıldır artırılmadı. Hangi destekleme kalemlerinde artış yapıldı? ✓ 2023 yılı için fark ödemesi desteğinde artış yapılan ürünler ise şunlar: Buğday, arpa, çavdar, tritikale, yulaf, kanola (kolza) ve yağlık ayçiçeği (Tablo 3). ✓ Bu yıl 2022 üretim yılında artış yapılmayan organik tarım ve iyi tarım destekleri artırıldı. Ayrıca sertifikalı tohum, fide ve fidan desteklerinde de artış yapıldı. Buna karşılık sertifikalı tohum ve sertifikalı fidan üretim destekleri sabit kaldı. ✓ 2021 Aralık ayı ile 2023 Haziran ayı arasında büyükbaş hayvan varlığı 1,35 milyon baş, küçükbaş hayvan varlığı ise 4,25 milyon baş geriledi. Toplam hayvan varlığı yüzde 7 oranında (yani 5,6 milyon baş) azalarak 75,6 milyon baştan 70 milyon başa düştü. Bu dönemde 1 milyar dolar ödenerek 852 bin baş canlı hayvan ithal edildi. Ayrıca 16 bin ton kırmızı et için 106 milyon dolar ödendi. Destekleme kararı ile yapılan artışlar bu olumsuz gidişe çare olacak mı, yaşayarak göreceğiz. ✓ IMF önerileri ile uygulanan politikalar nedeniyle özellikle ithalata bağımlı olduğumuz gübre, ilaç, mazot, tohum, hayvan yemi gibi tarımsal girdi fiyatlarındaki artışlar devam etmektedir. Ancak erilen destekler girdi fiyatlarının çok altında kalmakta, ayrıca çiftçinin elindeki ürünlerin fiyatları maliyetin altında açıklanmaktadır. Öte yandan dünya piyasalarında tarım ürünleri fiyatlarının gerilemesi, ihtiyacın üzerinde ithalat yapılmasına yol açmıştır. Bu nedenle stoklar artmış, çiftçinin eline geçen fiyatlar önceki yılın dahi altında kalmıştır. ✓ Ürününden para kazanamayan ve emeğinin karşılığını alamayan çiftçilerimizin üretimden çekilmesinden başka çareleri kalmamaktadır. Oysa dünyada meydana gelen koronavirüs salgını, ekonomik kriz ve Rusya-Ukrayna savaşı ithalatın çözüm olmadığını, tarımda kendi kendine yeterliliğin önemini bir kez daha ortaya çıkarmıştır. Tablo 1- Tarımsal Destekleme ve Faiz Ödemeleri GSYH ve Bütçe İçindeki Payları Tarımsal Destekleme Ödemeleri Faiz Giderleri Bütçedeki Büyüklükleri (Milyon TL) 2022 (Gerçekleşme) 39.642 310.903 2023 Bütçe (Ek Bütçe Dahil) 59.489 646.136 2023 (Gerçekleşme Tahmini) 63.392 646.136 Bütçe İçindeki Payları (%) 2022 (Gerçekleşme) 1,3 10,6 2023 Bütçe (Ek Bütçe Dahil) 1,1 11,6 2023 (Gerçekleşme Tahmini) 1,0 9,8 GSYH İçindeki Payları (%) 2022 (Gerçekleşme) 0,3 2,1 2023 Bütçe (Ek Bütçe Dahil) 0,3 3,5 2023 (Gerçekleşme Tahmini) 0,2 2,5 Bir Önceki Yıla Göre Artış Oranı (%) 2022 (Gerçekleşme) 64,3 71,9 2023 Bütçe (Ek Bütçe Dahil) 50,1 107,8 2023 (Gerçekleşme Tahmini) 59,9 107,8 Kaynak: 2024 Yılı Bütçe Gerekçesi Tablo 2- 2023 Yılında Üretilen Ürünlere Ödenecek Gübre ve Mazot Desteği (TL/da) Ürünler Gübre Desteği Mazot Desteği 2022 2023 Artış (%) Fındık, Şeker Pancarı 21 62 86 38,7 Diğer Ürünler 21 62 86 38,7 Kütlü Pamuk 21 250 345 38,0 Patates, Soya 21 125 172 37,6 Yağlık Ayçiçeği, Kolza (Kanola) 21 88 121 37,5 Arpa, Buğday, Çavdar, Tritikale, Yulaf 46 75 103 37,3 Kuru Fasulye, Mercimek, Nohut 21 75 103 37,3 Kuru Soğan, Yaş Çay, Zeytin 21 63 86 36,5 Aspir 21 76 103 35,5 Nadas - 38 40 5,3 Çeltik 21 250 250 0,0 Yem Bitkileri 21 94 94 0,0 Tablo 3- 2023 Yılında Üretilen Ürünlere Ödenecek Fark Ödemesi Desteği (Kr/kg) Ürünler 2022 2023 Açıklama Buğday 10 100 Arpa, Çavdar, Tritikale, Yulaf 10 50 Kanola (Kolza) 80 100 Yağlık Ayçiçeği 70 100 Aspir 55 55 8 yıldır artırılmadı Çeltik 10 10 8 yıldır artırılmadı Dane Mısır 3 3 7 yıldır artırılmadı Dane Zeytin 15 15 Kuru Fasulye, Mercimek, Nohut 50 50 Kütlü Pamuk 160 160 Soya 60 60 8 yıldır artırılmadı Yaş Çay 30 30 Zeytinyağı