Meraklısına 12 Eylül Sonrası Sol Partiler
CHP'nin "mutlak butlan" kararıyla, "seçilmiş" ve "atanmış" başkanlık yapısıyla ikiye bölünmüş durumda olması, bir çok senaryonun üretilmesine neden oluyor.
Bunların en başında, yargı kararıyla genel başkanlığı elinden alınan CHP Lideri Özgür Özel'in, yeni bir parti kurup kurmayacağı. Eğer kurulursa, bu partinin baskın bir erken seçim senaryosunda seçimlere girip giremeyeceği.
Üstelik bu senaryolar üretilirken geçmiş sol parti yapılanmalarından sıkca bahsediliyor.
Bugün Türkiye’nin siyasal hafızasında sıkça karşılaşılan, hatta bazen kasıtlı olarak üretilen çok büyük bir yanılgı var: DSP, SHP veya SODEP gibi 12 Eylül sonrası sol partilerin, sanki o dönemde aktif bir CHP varmış da ona muhalefet etmek ya da sol oyları bölmek amacıyla kurulduğu yanılgısı.
Gerçek şu ki, 12 Eylül 1980 askeri darbesinin ardından ortada rekabet edilecek veya alternatif olunacak yasal bir CHP yoktu. Siyaset sahnesi tamamen boşaltılmış ve sol, askeri rejimin ağır yasakları altında adeta sıfırdan bir varoluş mücadelesine girişilmişti.
Hafızaları yenilemek için bu tarihsel gerçeği hatırlamak gerektiği kanısındayım.
Darbe rejiminden, CHP’nin 1992’de yeniden açılışına kadar geçen sürede, solun o büyük boşluğu doldurmak için kurduğu 11 partiyi bir hatırlayalım.
CHP İsminin Bile Yasaklandığı Yıllar
12 Eylül askeri müdahalesinden sonra Millî Güvenlik Konseyi, 16 Ekim 1981 tarihli ve 2533 sayılı kanunla, tarihi CHP de dahil olmak üzere mevcut tüm siyasi partileri feshetti ve mal varlıklarına el koydu.
Ardından çıkarılan 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu ve 1982 Anayasası’nın Geçici 4. maddesiyle çok net bir yasak getirildi.
Üstelik eski partilerin isimleri, kısaltmaları (CHP, AP, MSP vb.) ve amblemleri yeni kurulacak partilerce kesinlikle kullanılamazdı.
Bülent Ecevit ve Süleyman Demirel gibi lider kadrolara 10 yıl boyunca aktif siyaset yasağı konuldu.
Yani DSP veya SODEP kurulurken, mevcut CHP'ye bir alternatif üretelim motivasyonuyla değil; "Kapatılan ve ismi dahi yasaklanan merkez sol geleneği yasal zeminde nasıl yeniden canlandırabiliriz?" sorusuyla yola çıkılmıştı.
Ortada bölünecek bir CHP yoktu; aksine devlet zoruyla tamamen dağıtılmış bir mirasın parçalarını toplama çabası vardı.
Ara Dönemde Kurulan 11 Sol Parti
Bu 9 yıllık ara dönemde, askeri rejimin icazet verdiği "kontrollü" yapılardan, yeraltından yasal siyasete geçmeye çalışan sosyalist hareketlere kadar toplam 11 sol parti kuruldu.
Halkçı Parti (HP) : Kuruluş: 20 Mayıs 1983 - Kapanış: 2 Kasım 1985
Kurucusu Necdet Calp ve askeri yönetime yakın 42 bürokrat.
12 Eylül rejiminin 1983 seçimlerine katılmasına izin verdiği tek "sol" görünümlü partiydi. Necdet Calp’in Boğaziçi Köprüsü’nün satılmasına karşı çıktığı televizyon tartışmasıyla popülerleşti ve ana muhalefet oldu. Daha sonra taban baskısıyla SODEP ile birleşti. Hukuken HP tüzük ve isim değişikliğine giderek SHP’ye dönüştü.
Sosyal Demokrasi Partisi (SODEP) : Kuruluş: 6 Haziran 1983 - Kapanış: 3 Kasım 1985
Kurucusu Erdal İnönü. (Rejimin veto tehditleri nedeniyle resmi kurucu genel başkanlığı geçici olarak Cezmi Kartay üstlense de partinin gerçek mimarı ve lideri İnönü'ydü).
Darbe yönetiminin vetoları nedeniyle 1983 genel seçimlerine sokulmadı. Ancak 1984 yerel seçimlerinde %23,4 oy alarak solun asıl merkezinin kendisi olduğunu kanıtladı. Bölünmeyi önlemek adına HP ile birleşme kararı alarak kendini feshetti.
Demokratik Sol Parti (DSP): Kuruluş: 14 Kasım 1985 - Halen Aktif.
Kurucusu Rahşan Ecevit. (Bülent Ecevit siyasi yasaklı olduğu için partiyi resmi olarak eşi Rahşan Ecevit ve sadık bir kurucu kurulu kurdu).
Ecevit’in "işçi ve halk tabanına dayanan yeni bir sol" vizyonuyla, SHP’nin elitist yapısına muhalif olarak kuruldu. 1999 seçimlerinde birinci parti çıkarak başbakanlık üstlendi. Günümüzde halen yasal varlığını sürdürmektedir.
Sosyaldemokrat Halkçı Parti (SHP): Kuruluş: 2 Kasım 1985 - Kapanış: 18 Şubat 1995
Kurucusu Aydın Güven Gürkan (HP lideri olarak tüzük dönüşümünü başlattı), ardından liderliği devralan Erdal İnönü.
HP ve SODEP'in birleşmesiyle doğdu. 1989 yerel seçimlerinde İstanbul, Ankara ve İzmir dahil pek çok belediyeyi kazanarak solun devasa gücü haline geldi. 1992’de CHP açılınca solun büyük birleşmesi adına 1995’te kurumsal kimliğini feshedip mal varlığıyla birlikte yeni açılan CHP'ye katıldı.
Sosyalist Parti (SP): Kuruluş: 1 Şubat 1988 - Kapanış: 10 Temmuz 1992
Kurucusu Ferit İlsever (İlk Genel Başkan), Doğu Perinçek ve arkadaşları.
12 Eylül sonrası sosyalistlerin yasal alanda kurduğu ilk partilerden biriydi. Anayasa Mahkemesi tarafından, parti programındaki Kürt sorununa yönelik ifadeler gerekçe gösterilerek kapatıldı.
Halk Partisi (HP - İkinci Dönem): Kuruluş: 20 Aralık 1989 - Kapanış: 24 Eylül 1991
Kurucusu Selahattin Bingöl
Tarihi "Halk Partisi" ismini canlandırmak için kuruldu. Hatta bir ara adını "Cumhuriyet Halk Partisi" olarak değiştirmeyi denediler ancak eski partilerin isimlerinin kullanım yasağı sürdüğü için hukuki kriz çıktı. Tekrar HP ismine dönen parti, AYM tarafından kapatıldı.
Türkiye Birleşik Komünist Partisi (TBKP): Kuruluş: 4 Haziran 1990 - Kapanış: 16 Temmuz 1991
Kurucusu Nihat Sargın (TİP Genel Başkanı) ve Nabi Yağcı / Haydar Kutlu (TKP Genel Sekreteri).
Türkiye İşçi Partisi (TİP) ve Türkiye Komünist Partisi'nin (TKP) yasal düzlemde birleşmesiyle kurulan ilk legal komünist partidir. İsmlindeki "komünist" ibaresi ve programı nedeniyle açılır açılmaz AYM tarafından kapatma davasına maruz kaldı ve tasfiye edildi.
Halkın Emek Partisi (HEP): Kuruluş 7 Haziran 1990 - Kapanış: 14 Temmuz 1993
Kurucusu Fehmi Işıklar ve SHP'den ihraç edilen/ayrılan Kürt kökenli milletvekilleri (Ahmet Türk, Mahmut Alınak vb.).
Türkiye siyasi tarihinde Kürt siyasi hareketinin yasal alandaki ilk partisi olarak kabul edilir. Gündemdeki sert tartışmalar ve açıklamalar neticesinde AYM kararıyla kapatıldı.
Sosyalist Birlik Partisi (SBP) : Kuruluş: 15 Ocak 1991 - Kapanış: 7 Haziran 1994 (Resmi AYM kararı: 19 Temmuz 1995)
Kurucusu Sadun Aren ve eski TİP/TBKP kadroları.
TBKP'nin kapatılma sürecinde geniş bir sol blok oluşturmak amacıyla kuruldu. Hakkında kapatma davası sürerken, yeni kurulan Birleşik Sosyalist Parti'ye (BSP) katılma kararı alarak kendini feshetti. AYM ise fesih kararından sonra partiyi hukuken de kapattı.
İşçi Partisi (İP): Kuruluş: 2 Mart 1992 - Halen Aktif (İsim Değiştirdi).
Kurucusu:** Doğu Perinçek
Sosyalist Parti'nin kapatılmasının ardından aynı kadro tarafından kuruldu. Uzun yıllar bu isimle siyaset yaptıktan sonra, 15 Şubat 2015'teki olağanüstü kurultayda adını "Vatan Partisi" olarak değiştirerek günümüze ulaştı.
Özgürlük ve Eşitlik Partisi (ÖZEP): Kuruluş: 25 Haziran 1992 - Kapanış: 4 Temmuz 1992
Kurucusu Mahmut Kılınç ve HEP kökenli parlamenterler.
HEP’in kapatılma davası derinleşince milletvekillerinin mecliste gruptan düşmemesi için tedbiren kurulmuş bir "yedek" partiydi. Kuruluşundan sadece 9 gün sonra misyonunu tamamlayarak HEP ile birleşti ve kapandı.
9 Eylül 1992 ve Sonrası
Siyaset yasaklarının tamamen kalkması ve Temmuz 1992'de çıkarılan 3821 sayılı kanunla, 12 Eylül rejiminin kapattığı partilerin kurulmasının önü açıldı.
Deniz Baykal ve arkadaşları süratle hareket ederek 9 Eylül 1992'de (CHP'nin kuruluşunun 69. yıl dönümünde) tarihi CHP'yi hukuken yeniden açtılar.
1983-1992 yılları arasında sol kulvarda koşan hiçbir aktör "Alternatif bir CHP" yaratmadı; çünkü o yıllarda kanunen öyle bir ihtimal yoktu.
Ne zaman ki gerçek CHP kapılarını açtı; merkez solun ana gövdesini oluşturan SHP, iki ayrı çatı altında kalmanın mantıksız olduğunu görerek 1995'te unvanını ve tüm birikimini asıl yuvasına, yani CHP’ye devredip tarih sahnesinden çekildi.
DSP ise Bülent Ecevit'in "demokratik sol" doktrini gereği CHP'den ayrı, bağımsız bir hat olarak yürümeyi seçti ve varlığını günümüze farklı bir anlayışla taşıdı.
...ve CHP günümüzde birkez daha yeni bir varoluş mücadelesinin içinde...