Balıkesir’in Ayvalık ilçesinde yaklaşık 4 bin yıllık geçmişe dayanan geleneksel taş baskı yöntemiyle zeytinyağı üretimi sürdürülüyor. Modern üretim teknolojilerine rağmen yaşatılan bu yöntem, zeytinin dalından sofraya uzanan yolculuğunda geçmişin izlerini günümüze taşıyor.
Zeytinler granit taşlarda öğütülüyor
Geleneksel üretimde dalından toplanan zeytinler, büyük granit taşlar arasında çekirdekleriyle birlikte ezilerek hamur haline getiriliyor.
Elde edilen zeytin hamuru, çul adı verilen özel dokumaların içine yerleştiriliyor. Üst üste dizilen çullar baskı altında sıkıştırılarak zeytinin yağı ve suyu ayrıştırılıyor.
Bir süre dinlendirilen karışımda, sudan hafif olan zeytinyağı yüzeye çıkıyor. Yüzeyde biriken yağ, geleneksel yöntemlerle alınarak tüketime hazır hale getiriliyor.
Dededen toruna uzanan üretim geleneği
Ayvalık’a bağlı Mutluköy'de altıncı dönem muhtarlığını yapan çiftçi Erdinç Tügen, taş baskı zeytinyağı üretiminin ailelerinde nesiller boyunca sürdürüldüğünü anlattı.
Dedesinden babasına, babasından kendisine geçen üretim geleneğini çocuklarına da aktardığını belirten Tügen, geçmişte taşların hayvan gücüyle döndürüldüğünü söyledi.
1930'lu ve 1940'lı yıllarda elektriğin kullanılmaya başlanmasıyla üretimin makineleştiğini ancak temel yöntemin değişmediğini ifade etti.
"Çekirdeğindeki değerler de yağa karışıyor"
Geleneksel üretimin ayrıntılarını anlatan Tügen, zeytinlerin çekirdekleriyle birlikte öğütüldüğüne dikkat çekerek şunları söyledi:
"Taşa zeytinimizi atıyoruz. Taş dönüyor ve zeytin tanesini öğütüp hamur haline getiriyor. Çekirdeğiyle birlikte ezdiği için çekirdeğin içerisindeki antioksidanların da zeytinyağına karıştığını düşünüyoruz. Hamurları çullarımızın içerisine aldıktan sonra baskımızın üzerine üst üste istifliyoruz. Sıkıştırarak zeytin hamurunun içerisindeki su ve yağı alıyoruz. Yağ sudan hafif olduğu için yaklaşık 5 dakika bekledikten sonra yüzeye çıkan yağı topluyoruz."
Isıl işlem ve kimyasal kullanılmıyor
Taş baskı yönteminde üretim sırasında ilave ısıl işlem ve kimyasal kullanılmadığını belirten Tügen, elde edilen zeytinyağını taze sıkılmış meyve suyuna benzetti.
Bu yöntemin zeytindeki doğal bileşenlerin korunmasına katkı sağladığını savunan Tügen, geleneksel üretimin emek yoğun bir süreç olduğunu vurguladı.
Geleneksel üretimin maliyeti daha yüksek
Modern kontinü sistemlerle karşılaştırıldığında taş baskı yönteminin daha fazla işçilik gerektirdiğini belirten Tügen, aynı miktarda yağ elde etmek için daha fazla zeytin kullanılabildiğini söyledi.
Bu durumun üretim maliyetlerini ve satış fiyatlarını etkilediğini ifade eden Tügen, buna rağmen geleneksel yöntemi yaşatmaya devam ettiklerini kaydetti.
Ayvalık'ta kuşaktan kuşağa aktarılan taş baskı zeytinyağı üretimi, yalnızca bir tarımsal faaliyet değil, aynı zamanda bölgenin kültürel ve ekonomik mirasının önemli bir parçası olarak varlığını sürdürüyor.